Daha önce de söz ettiğimiz gibi vaginayı kaplayan doku tabakası (vagina derisi, vagina mukozası) periyodik olarak salgılanan hormonların periyodik değişimlerine uyum gösterir. Aynı zamanda vaginayı kaplayan doku tabakasında bulunan hücreler zamanla dökülerek, yerlerini genç hücrelere bırakırlar, yani sürekli yenilenirler. İşte bu özelliklerden yararlanılarak, vaginadaki salgının mikroskop altında incelenmesiyle bazı hastalıkların teşhisinde ipuçları yakalanır. Vaginal smear alınması ya da sitolojik muayene için hasta jinekolojik muayene masasına yatırılarak kuru bir spekulum yardımıyla vagina açılır. Ucunda pamuk sardı bir çubuk ya da tahta bir araçla, istenilen amaca göre serviks ya da vagina duvarına sürtme ile istenilen muayene materyeli alınır. Daha sonra bu materyel bir cam (lam) üzerine yayılır, özel boyalarla boyanarak mikroskop altında incelenir. Vaginal smear ya da sitolojik muayene başlıca iki amaçla uygulanır. 1. Kanser araştırması, 2. Hormonal durum hakkında bilgi edinmek. Hasta için ağrısız, kolay ve son derece yararlı olan bu muayene yöntemi, özellikle rahim ağzı (serviks uteri) kanserlerinin erken dönemde teşhis edilebilmesi için çok yararlı bir muayene yöntemidir. Bu nedenle her kadının yılda iki kez, en az bir kez bu testi yaptırması önerilir. Uygar ülkelerde yaygın olarak uygulanan bu muayene yöntemi, ülkemizde de giderek artan bir uygulama alam kazanmaktadır.